Het is niet fraai om genomineerd te zijn voor de prijs voor de grootste privacyschenders van Nederland, de Big Brother Awards, een initiatief van Bits of Freedom. Toch staat dit jaar de Vereniging van Nederlandse Gemeenten op plek vijf, vanwege het faciliteren van de keuze voor Microsoft.

Uit onderzoek blijkt dat 62 procent van de Nederlandse gemeenten gebruikmaakt van Microsoft mailservers. In een onderzoek van iBestuur gaven alle onderzochte gemeenten aan Microsoft-producten te gebruiken, variërend van Office 365 met Teams tot Azure en Windows. De conclusie dat deze brede afhankelijkheid kwetsbaarheden met zich meebrengt, is begrijpelijk. Niet alleen vanwege privacyvraagstukken, maar vooral omdat Microsoft een Amerikaans bedrijf is dat onder Amerikaanse wetgeving valt.

De VNG ondersteunt gemeenten via haar cloudexpertisecentrum GGI Cloud bij de overstap naar de cloud. Dat gebeurt in nauwe samenwerking met Microsoft, inclusief hulpmiddelen en collectieve prijsafspraken. Die ondersteuning is praktisch en verklaarbaar, maar roept tegelijkertijd vragen op over de mate waarin gemeenten daadwerkelijk grip houden op hun digitale infrastructuur.

Een soevereine, onafhankelijke digitale infrastructuur zou in theorie beter zijn voor de privacy van inwoners en ambtenaren. Daarnaast speelt een risico dat de afgelopen jaren steeds concreter is geworden: de mogelijkheid dat geopolitieke spanningen doorwerken in onze digitale afhankelijkheden. In het uiterste geval kan dat betekenen dat cruciale gemeentelijke processen onder druk komen te staan of zelfs stilvallen.

Ronde tafel: een plek voor nuance

Mijn collega’s Tim van der Pol en Frank Huijbregts namen deel aan een ronde tafel waar digitale autonomie een belangrijk gespreksonderwerp was. Wat daar vooral duidelijk werd, is hoe gelaagd het digitale landschap van gemeenten is. Infrastructuur en applicaties bestaan uit vele lagen, gebouwd en beheerd door partijen over de hele wereld. Volledige digitale autonomie is daardoor lastig te realiseren.

We zijn afhankelijk van internationale ketens en langdurige samenwerkingen. In een snel veranderend wereldbeeld is het bovendien steeds lastiger te voorspellen wie zeggenschap heeft over essentiële onderdelen van onze digitale infrastructuur als omstandigheden veranderen.

Bron: Afbeelding Telengy – Ronde tafelsessie

Een monsterlijke opgave

Microsoft biedt niet alleen gebruiksvriendelijke applicaties, maar ook geïntegreerde beveiliging, beheer en vergaande samenwerkingsmogelijkheden. Wie nu kiest voor alternatieven, levert die samenhang voorlopig in. Dat is naar mijn idee de belangrijkste reden waarom gemeenten niet eenvoudig overstappen.

Het gaat daarbij niet alleen om techniek. Duizenden ambtenaren moeten anders gaan werken, opnieuw worden opgeleid en wennen aan meerdere applicaties voor verschillende taken. Beheer verandert, rechtenstructuren worden complexer en een geïntegreerde omgeving maakt plaats voor een verzameling losse oplossingen die samen dezelfde functionaliteit moeten bieden. Technisch is dat mogelijk, maar de vraag is of we als organisaties en als mensen bereid zijn om een stap terug te doen en opnieuw te leren hoe we digitaal werken.

De schaal van digitale autonomie

Digitale autonomie is wat mij betreft geen alles of niets vraagstuk, maar een schaal. Een schaal die aangeeft hoeveel regie je hebt over je digitale infrastructuur en hoe eenvoudig je kunt bijsturen wanneer omstandigheden veranderen. In dat licht begrijp ik de keuze van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten om gemeenten nu te ondersteunen bij het werken met Microsoft. Het is een pragmatische keuze, ingegeven door schaal, beschikbaarheid en continuïteit.

Tegelijkertijd wringt daar iets. Wanneer één leverancier zo dominant wordt, verdwijnt de uitwisselbaarheid. En juist die uitwisselbaarheid is essentieel voor regie. Niet omdat we vandaag per se willen overstappen, maar omdat we het morgen moeten kunnen. Het hebben van volwaardige alternatieven, technisch en organisatorisch, maakt leveranciers inwisselbaar en voorkomt dat keuzes onomkeerbaar worden. Dat is geen afwijzing van Microsoft, maar een pleidooi voor balans.

Hier raakt digitale autonomie aan collectieve digitalisering. Niet als één centrale voorziening voor iedereen, maar als gezamenlijke afspraken over standaarden, architectuur en herbruikbare bouwstenen. Door samen te investeren in een gedeeld digitaal fundament ontstaat ruimte voor meerdere leveranciers om aan te sluiten. Dat verlaagt overstapdrempels, vergroot concurrentie en versterkt de onderhandelingspositie van gemeenten.

Bron: Frank Huijbregts

Collectieve digitalisering gaat daarmee niet alleen over efficiëntie of kostenbesparing, maar over strategische vrijheid. Door samen te werken aan gedeelde voorzieningen en principes ontstaat de mogelijkheid om keuzes te maken en die keuzes later ook weer te herzien. Digitale autonomie zit dan niet in het volledig loskomen van bestaande leveranciers, maar in het vermogen om zelf aan het stuur te blijven.

“Zodat Nederlandse gemeenten weer in vrijheid kunnen opereren.”

P.S. Ik ben benieuwd of de Vereniging van Nederlandse Gemeenten de prijs uiteindelijk ook wint en of zij deze dan daadwerkelijk komen ophalen. De uitreiking van de Big Brother Awards vindt plaats tijdens een awardceremonie op 20 februari 2026: Nominatierapport Big Brother Awards 2025.